Genetika, Azərbaycan Faunası,Zoologiya

 Genetika

XX əsrin əvvəllərində bitkiçilikdə və heyvandarlıqda tədqiqatlar nəticəsində əlamətlərin valideynlərdən nəslə keçməsi haqqında çoxlu məlumatlar toplanmışdır. XVIII əsrin ikinci yarısında alman alimi İ.Kelyerter 54 növ bitkilərin hibridlərini tədqiq edərək əlamətlərin nəslə keçməsinin bəzi qanunauyğunluqlarını müəyyən etmişdir. O, ilk dəfə olaraq bitkilərdə müxtəlif cinslilik aşkar etmişdir. Bundan əlavə Fransada O.Sajre və Ş.Noden, İngiltərədə T.Nayt, Almaniyada A.Qartner bitkiçilikdə növlərarası və növdaxili çarpazlaşmalar nəticəsində xüsusi əhəmiyyət kəsb edən nəticələr əldə etmişlər. Lakin bu alimlər əsasən əlamətlərin kompleks şəkildə valideynlərdən nəslə keçməsini öyrənərək, ayrı-ayrı əlamətlərin nəslə keçmə xassəsinə fikir vermirdilər. Buna görə irsiyyətin qanunauyğunluqları öz düzgün həllini tapa bilmirdi. Ç.Darvin (1809-1882) «Növlərin mənşəyi» və sonrakı əsərlərində irsiyyət, dəyişkənlik hadisələri ilə məşğul olan alimlərin, təbiətşünasların təcrübəsini ümumiləşdirərək müəyyən etmişdir ki, təbii seçmə ilə yanaşı irsiyyət və dəyişkənlik təkamülün hərəkətverici qüvvələridir. Darvinin təkamül nəzəriyyəsi genetikanın inkişafında mühüm rol oynayaraq irsiyyət və dəyişkənlik hadisəsinin mahiyyətini izah edən bir sıra fərziyyə və nəzəriyyələrin meydana çıxmasına səbəb olmuşdur. Onlardan biri Darvinin özünün irəli sürdüyü «müvəqqəti pangenezis fərziyyəsi» idi.
Haqlı olaraq genetika elminin banisi çex alimi Q.Mendel (1822-1884) hesab olunur. O, ilk dəfə olaraq irsiyyətin öyrənilməsində elmə əsaslanan üsul hazırlamışdır və bitki hibridlərinin üzərində apardığı öz tədqiqatlarında əlamətlərin irsən keçməsinin ən mühüm qanunlarını müəyyən etmişdir.
1900-cü ildə Q.de-Friz (1848-1935) Hollandiyada, K.Korrens (1864-1933) Almaniyada və E.Çermak (1871-1962) Avstriyada müxtəlif bitkilər üzərində (lalə, qarğıdalı, noxud) bir-birindən asılı olmayaraq 35 il öncə Q.Mendelin aldığı nəticələri yenidən təkrar etmişlər. Q.de-Friz, Q.Mendelin müəyyən etdiyi irsi qaydaları irsən keçmə qanunu adlandırmağı təklif etmişdir.
1900-1912-ci illər genetika elminin inkişafında şərti olaraq birinci mərhələ sayıla bilər.
1900-cü ildən irsiyyət və dəyişkənlik haqqında elm müstəqil bir bioloji elm kimi yaranmış və intensiv inkişafa başlamışdır. 1906-cı ildə ingilis alimi U.Betsonun (1861-1926) təklifi ilə bu elmə «genetika» adı verilmişdir (latın sözü genoe — törədirəm). Bu illər ərzində müxtəlif növ heyvan və bitki orqanizmləri üzərində Q.Mendelin kəşf etdiyi qanunlar sınaqdan çıxmış və bu qanunların universallığı təsdiq edilmişdir. U.Betsonun toyuqlar, kəpənəklər, laboratoriya gəmiriciləri üzərində, isveç alimi Q.Nilson-Elenin dənli bitkilər üzərində polimeriya və kəmiyyət əlamətlərinin irsiliyi, danimarka alimi V.İohansenin (1857-1927) qarğıdalı, taxıl bitkiləri üzərində apardığı işlər genetika elminin inkişafında mühüm rol oynamışdır. 1909-cu ildə V. İohansen «gen», «genotip», «fenotip» terminlərini təklif etmiş, təmiz xətlər və populyasiya haqqında təlim yaratmışdır.
Genetikanın inkişafında ikinci mərhələnin (təxminən 1912-1925) əsas xüsusiyyəti irsiyyətin xromosom nəzəriyyəsinin yaranması və təsdiqi ilə səciyyələnir.   Burada   amerikan   genetiki   T.Morqan (1861-1945) və onun tələbələri A.Stretevant (1892-1970), K.Bridces (1889-1938) və Q. Müllerin (18901967) drozofil milçəyi üzərində apardıqları tədqiqat işləri həlledici rol öynəmışdır. Bu işlərin əsasında müəyyən olunmuşdur ki, irsi faktorlar — genlər hüceyrə nüvəsinin xromosomlarında cəmlənmişdir. Bu alimlər genetik xəritənin tərtib edilməsi üsulunu müəyyən etmiş və cinsiyyətin təyin olunmasında xromosom mexanizmini sübut etmişlər. İrsiyyətin xromosom nəzəriyyəsi genetikanın ən görkəmli nailiyyətlərindən biri olaraq onun gələcək inkişafında və molekulyar biologiyanın yaranmasında aparıcı rol oynamışdır.
Genetika elminin tarixi inkişafının (1925-1940) üçüncü mərhələsi süni yolla yeni mutasiyaların alınması ilə səciyyələnə bilər. İrsi dəyişkənliklərin qəflətən əmələ gəlməsi — mutasiyalar çoxdan məlum idi, onlar haqqında hələ Darvin öz əsərlərində məlumat vermişdi.
Genetika elminin yaranmasının ilk illərində (1902ci ildə) Q.de-Friz mutasiya nəzəriyyəsinin əsas müddəalarını dərc etmişdir. 1925-ci ildə Leninqradda ilk dəfə olaraq Q.A. Nadson və onun şagirdi Q.E. Filippov süni yolla maya göbələyinə radium şüaları ilə təsir edərək   onlarda   mutasiya   dəyişkənlikləri   müşahidə etmişlər.   1927-ci  ildə ABŞ-da Q.Müller drozofil milçəklərinə (Drozopilla malenogaster) rentgen şüaları ilə təsir edərək mutasiya dəyişkənlikləri əldə etmişdir. Bu işlər mutasiya dəyişkənliyinin öyrənilməsində, onları almaq üçün yeni üsulların işlənib hazırlanmasında, mutasiya dəyişkənliyinin alınması üçün yeni faktorların yoxlanıb aşkar edilməsi istiqamətində geniş tədqiqatların başlanılması üçün əsas olmuşdur.
Dördüncü mərhələnin (1940-1955) xarakter xassələri irsiyyət və dəyişkənliyin molekulyar səviyyədə öyrənilməsi hadisəsi ilə səciyyələnir. Bu zaman genetik tədqiqatların sırasına yeni obyektlər — virus və bakteriyalar daxil edilmişdir. Həmin obyektlər genetik analizlər əsasında irsiyyətlə bağlı olan bir çox məsələlərin həllini xeyli sürətləndirmişdir. Bu obyektlərdən istifadə edərək 1944-cü ildə amerikan genetiki O. Everi əməkdaşları ilə birgə irsi informasiyanın saxlanılmasında və ötürülməsində həlledici rolun DNT-yə mənsub olduğunu sübut etmişlər. Bu kəşf molekulyar genetikanın başlanğıcını qoymuşdur. Molekulyar genetikanın inkişafında Rusiyada V.A. Enqulqartın əməkdaşları ilə, Amerikada biokimyaçı E.Çarqrafın nuklein turşularının biokimyası sahəsində apardığı işlərin nailiyyətləri böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Genetikanın tarixi inkişafında beşinci — sonuncu mərhələ (1952-dən son dövrə qədər) ingilis genetiki F.Krik və amerikan alimi D.Uotson tərəfindən DNT molekulası modelinin struktur formulasını müəyyənləşdirməkləri ilə başlanmışdır. Bundan sonra 1961-1965-ci illərdə amerikan alimləri M.Nirenberq və S.Oçao genetik kodun şifrini açmışlar. Müəyyən olunmuşdur ki, dezoksiribonuklein turşusu (DNT) hər bir növ və fərdə məxsus olan spesifik irsi irformasiyanı özündə saxlayır və bundan əlavə genlər nəhəng DNTmolekulunun funksional vahidləridir. DNT-molekulu öz-özünün surətini çıxarmaq qabiliyyətinə malik olduğu üçün nəsillərdə əlamətləri saxlayır. İrsi informasiya zülalın sintezi prosesinin nəticəsində realizə olunur, bu zaman müxtəlif ribonuklein turşuları (məlumat — mRNT, nəqliyyat — nRNT və ribosomal — rRNT) bu prosesdə mühüm rol oynayır.
Genetika müasir biologiyada əsas yer tutaraq iki məqsəd güdür: birincisi — irsiyyət və dəyişkənliyin qanunauyğunluğunu dərk etmək və ikincisi — bu qanunauyğunluqların praktiki istifadəsi üçün yeni yollar axtarmaq. Hər iki məqsəd bir-biri ilə sıx bağlıdır. Yuxarıda qeyd edilən birinci məqsədin həlli üçün genetika dörd əsas problemi öyrənir.
Birincisi — genetik məlumatın saxlanılması problemi, yəni hüceyrənin hansı maddi strukturunda genetik məlumat saxlanılır.
İkincisi — genetik məlumatın ötürülməsi problemi.
Genetik məlumatlar hüceyrədən-hüceyrəyə, nəsildənnəslə hansı mexanizmlər və qanunauyğunluqlar əsasında ötürülür.
Üçüncüsü — genetik məlumatın realizə olunması problemi. Burada genetik məlumatın, inkişafda olan orqanizmin konkret əlamətlərində, xarici mühitin təsiri ilə mübadilə əsasında necə təzahür olduğu öyrənilir.
Dördüncüsü — genetik məlumatın dəyişilməsi problemi. Burada genetik məlumatın dəyişkənliyinin tipləri, onu yaradan səbəblər və mexanizmlər müəyyənləşir. Genetikada bütün bu problemlər müxtəlif səviyyələrdə — molekulyar, hüceyrə, orqanizm və populyasiya səviyyələrində öyrənilir.
İrsiyyət və dəyişkənliyin nəzəri problemlərinin öyrənilməsi əsasında alınan nəticələr, genetikanın qarşısında duran tədbiri məsələlərin həlli istiqamətində istifadə olunur.

Genetika canlıların iki əsas xassəsini — irsiyyət və dəyişkənliyi öyrənən bir elmdir.
İrsiyyət — orqanizmlərin ayrılmaz bir xassəsi kimi çoxalma zamanı öz xüsusiyyət və əlamətlərinin nəslə ötürülməsidir. İrsiyyət nəticəsitndə bəzi növlərə mənsub olan orqanizmlər yüz milyon illər ərzində nəsil verərək bu günə qədər öz əlamət və xüsusiyyətlərini əsasən dəyişməyiblər.
Genetikanın əsas məsələsi, irsi xüsusiyyətlərin valideynlərdən nəslə necə ötürülməsini öyrənməkdən ibarətdir. Nəsillər arasında irsilik cinsi, qeyri cinsi və yaxud vegetativ çoxalma yolu ilə həyata keçir. Cinsi yolla çoxalmada yeni nəslin əmələ gəlməsi qametlərin birləşməsi nəticəsində meydana gəlir, ona görə də nəsil hər iki valideynin əlamətlərini özündə əks etdirir. Cinsi hüceyrələr çoxhüceyrəli orqanizmin cüzi bir hissəsini təşkil edir. Onlar öz tərkibində irsi informasiyanı, yəni irsiyyətin vahidi olan genlərin cəmini daşıyırlar.
Dəyişkənlik, orqanizmin irsiyyətinin qeyri stabil olmasını əks etdirir. Dəyişkənlik, genlərin dəyişməsindən və onların kombinativ əlaqədə olmasından, habelə orqanizmin fərdi inkişaf prosesi zamanı genlərin dəyişmiş şəkildə təzahüründən ibarətdir.
Beləliklə, irsiyyət nəsillərdə nəinki oxşarlığı, hətta orqanizmlərdə fərqlənmələri də saxlayır. İrsiyyət və dəyişkənlik yer üzərində təkamülü təmin edən əsas iki faktordur.
Hazırda irsiyyət və dyəişkənliyin öyrənilməsi canlı materiyanın müxtəlif — molekulyar, hüceyrə, orqanizm və p opulyasiya səviyyəsində aparılır. Buna görə tədqiqatlar zamanı müxtəlif üsullardan istifadə edirlər.
Genetik tədqiqatlar, biologiyanın nəzəri sahəsini və habelə zootexnikanı, baytarlığı, kənd təsərrüfatı heyvanlarının seleksiyasını, bitkilərin seleksiya və toxumçuluğunu, tibbi xeyli zənginləşdirmişdir.
Molekulyar sahədə genetik tədqiqatların əsas obyekti nuklein turşuları — DNT və RNT-nin molekullarıdır. Bunlar irsi informasiyanın saxlanılmasını, ötürülməsini və realizə olunmasını təmin edir.

Genetikada hüceyrə səviyyəsində irsiyyət hadisəsini sitogenetika bölməsi öyrənir.
Sitoloji üsulun əsas obyekti bitki və heyvan hüceyrələri, həm də virus və bakteriyalardır. Son illərdə, orqanizmlərdən kənar somatik hüceyrələri çoxaldaraq tədqiqatlar aparılır. Bu tədqiqatlarda əsasən xromosomların öyrənilməsinə və DNT daşıyan bəzi orqanoidlərə — mitoxondri, plastid, plazmid və habelə ribosomlara diqqət verilir.
Hibridoloji üsul ilk dəfə Qreqor Mendel tərəfindən 1856-1863 illərdə əlamətlərin irsən keçməsini öyrənmək məqsədilə istifadə edilmişdir. О vaxtdan etibarən həmin üsul genetik tədqiqatlarda əsas yer tutur. Bu üsulun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, iki və ya bir neçə alternativ əlamətlərə görə fərqlənən valideynlərin çarpazlaşması nəticəsində alınan nəsil öyrənilir.Birinci, ikinci, üçüncü və lazım olarsa növbəti nəsillərdə alınan hibridlər dəqiq analiz olunur. Bu üsul bitkilərin və heyvanların seleksiyasında mühüm rol oynayır. Bu üsulu rekombinativ üsul da adlandırırlar. Bunun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, krossinqover hadisəsi əsasında birinci meyozun profaza mərhələsində homoloji xromosomların xromatidləri arasında hemoloji hissələrin mübadiləsi baş verir.
Monosom üsulla bu və ya digər genin hansı xromosomda yerləşməsini və rekombinativ üsulla birgə genin xromosomda yerləşdiyi yeri müəyyən etmək mümkün olur.
Genoloji üsul — hibridoloji üsulun bir variantı kimi istifadə olunur. Bu üsuldan əsasən insan və heyvanların nəsil səcərəsini analiz etmək üçün istifadə edirlər.
Əkizlər üsulundan əsasən xarici mühitin amillərin təsirini və onların genotipə müdaxiləsini öyrənmək üçün istifadə edirlər. Əkizlər iki tip olur: bir yumurtadan əmələ gələn (biryumurta), iki və yaxud çox yumurtanın mayalanması nəticəsində əmələ gələn (çoxyumurta).
Mutasion üsul (mutagenez) hüceyrədə genetik aparatın,    DNT-nin,    xromosomların,    əlamət    və xüsusiyyətlərin dəyişməsində mutagen amillərin təsir xarakterinin müəyyən olunmasına imkan verir.
Mutagenezdən ənd-təsərrüfat bitkilərinin seleksiyasında, mikrobiologiyada yeni bakteriya ştammlarının alınmasında istifadə olunur. Bu üsul barama qurdunun seleksiyasında da öz istifadəsini tapıb.
Populyasiya üsulundan, populyasiyalarda irsiyyət hadisəsinin öyrənilməsində istifadə olunur. Bu üsuldan müxtəlif əlamətləri müəyyən edən dominant və resessiv allellərin tezliyini, dominant və resessiv homoziqot və heteroziqot orqanizmlərin tezliyini, habelə populyasiyada mutasiyanın, təcridin və seçmənin təsiri nəticəsində genetik strukturun dinamikasının müəyyən olunmasını öyrənmək üçün istifadə olunur.
Fenogenetik üsul orqanizmlərin ontogenezində, genlərin və xarici mühitin, əlamət və xüsusiyyətlərin inkişafına təsir dərəcəsini müəyyən etməyə imkan verir. Mühitin və qidanın dəyişilməsi orqanizmlərdə müəyyən olunmuş əlamət və xüsusiyyətlərin təzahürünə təsir edir.
Biometrik üsul bütün üsulların tərkib hissəsini təşkil edən statistik analizdir. Bu üsul bir qrup riyazi üsullardan ibarətdir. Bunun əsasında alınan nəticələrin ehtimallılıq dərəcəsini müəyyən edərək tədqiqat və nəzarət qrup orqanizmlərin arasında fərqin nə dərəcədə düzgün olduğunu müəyyən etmək olar.
Son illərdə genetikada modelləşdirmə üsulundan da geniş istifadə edirlər. Elektron hesablama maşınlarından (EHM) istifadə edərək populyasiyalarda kəmiyyət əlamətlərinin nəslə keçməsini öyrənir və bunun əsasında seleksiyada istifadə olunan üsullara qiymət verirlər. Modelləşdirmə üsulu əsasən gen mühəndisliyində və molekulyar biologiyada öz geniş istifadəsini tapmışdır.

Mənbə: Biоlоgiyanın inkişaf tariхi və mеtоdоlоgiyası
Müəlliflər: H.M. HACIYЕVA, Ə.M. MƏHƏRRƏMОV, Q.K. İSMAYILОV, İ.V. QAFARОVA

XXI əsrin əvvəlində biologiya

Müasir təsnifatda heyvanları tip, sinif, dəstə, fəsilə, cins, növ kateqoriyalarına uyğun təsnifləşdirirlər. Bu qruplar da öz növbəsində daha kiçik qruplara ayrıla bilər. Müasir təsnifatda heyvanlar aləmi 24 tipdə cəmləşir.
Hazırda dünyada mövcud olan canlıları hüceyrəsiz varlıqlara (viruslar), birhüceyrəlilərə və çoxhüceyrəlilərə bölürlər.
Elmin tədqiq etdiyi canlılar aləmi çox müxtəlif və rəngarəngdir. Belə ki, Yer üzərində 500 minə yaxın bitki, 2 milyondan çox heyvan, yüz minlərlə göbələk, bakteriya növü qeydə alınmışdır. Canlı və cansız təbiət bir-biri ilə sıx bağlıdır. Onların bir sıra ümumi və xüsusi əlamətləri vardır.

1.    Həm canlılar, həm də cansızlar kimyəvi tərkibcə yaxın olub, eyni kimyəvi elementlərdən təşkil olunmuşlar. Lakin canlılarda bunlardan əsasən 4 element — oksigen, karbon, azot və hidrogen üstünlük təşkil edir.

2.    Maddələr mübadiləsinin əsasını orqanizmdə üzvi maddələrin sintezi — assimilyasiya və üzvi maddələrin parçalanması, yəni dissimilyasiya prosesləri təşkil edir. Orqanizmin hər bir hüceyrəsi, orqanı, ümumiyyətlə, bütün orqanizm fasiləsiz olaraq maddələr mübadiləsi prosesində iştirak edir. Maddələr mübadiləsinin daim baş verməsi həyat fəaliyyətinin vacib şərtlərindən biridir.

3.    Hər bir canlının mövcudluğu zamana görə məhduddur. Həyatın fasiləsiz mövcudluğu üçün orqanizmlərdə özünütörətmə qabiliyyəti (çoxalma) yaranmışdır. Bu, əsasən, irsiyyət sayəsində mümkün olur və valideyn özünə oxşar nəsil törədir. Lakin orqanizm daim mühitin təsirinə məruz qaldığı üçün bu oxşarlıq tam olmur və dəyişkənlik yaranır.

4.    Bütün canlı orqanizmlər üçün böyümə və inkişaf səciyyəvidir. Böyümə orqanizmin kütlə və ölçücə artmasıdır. Bitkilər bütün ömrü boyu, heyvanlar isə müəyyən dövrə qədər böyüyür. İnkişaf orqanizmin keyfiyyət və kəmiyyət dəyişkənlikləridir.

5.    Canlının ən başlıca xüsusiyyəti qıcıqlanma olub, xarici mühitin təsirinə qarşı orqanizmin cavabvermə xüsusiyyətidir.

6.    Həyat tərzi ilə əlaqədar orqanizmin quruluşunda, funksiyalarında, davranışında dəyişikliklər baş verir və canlı sistem müəyyən mühit şəraitində fəaliyyət göstərməyə uyğunlaşır (adaptasiya edir). Mühitə uyğunlaşma canlıların əsas xüsusiyyətlərindəndir.

7.    Bütün bioloji sistemlər (fərd, növ, biosenoz) birbiri ilə qarşılıqlı təsirdə olan ayrı-ayrı funksional struktur vahidlərindən təşkil olunmuşdur. Bu xüsusiyyət diskretlik, yəni ayrı-ayrı vahidlərdən təşkil olunma adlanır.

8.    Canlı aləm yarandığı gündən sadədən mürəkkəbə doğru inkişafda olmuş və indii də davam edir. Canlıların tarixi inkişaf prosesi təkamül adlanır.

Canlıların özünəməxsus quruluş xüsusiyyətləri mövcuddur. Onlar aşağıdakı quruluş səviyyələrində tədqiq edilir və öyrənilir.

1.    Quruluş dərəcəsindən asılı olmayaraq, bütün canlılar zülallardan, nuklein turşularından, polisaxaridlərdən və digər bioloji makromolekullardan təşkil olunmuşlar. Maddələr mübadiləsi, irsi məlumatların ötürülməsi, enerji çevrilmələri molekulyar səviyyədən başlayır.

2.    Hüceyrə canlının ən kiçik quruluş və inkişaf vahididir. Hüceyrə səviyyəsində də məlumatın ötürülməsi, maddələr mübadiləsi və enerji çevrilmələri baş verə bilir.

3.    Orqanizm səviyyəsində elementar vahid ayrıayrı fərdlər hesab olunur. Belə fərdlərdə müəyyən funksiyanı yerinə yetirmək üçün orqanlar sistemi əmələ gəlir. Bu səviyyə fərdlərin doğulan andan ölənə qədər olan inkişaf dövrünü əhatə edir.

4.    Eyni növün tarixən müəyyən ərazidə yaşayan fərdlərinin cəmi populyasiya — növ səviyyəsi hesab olunur. Belə fərdlər orqanizmdən yuxarı səviyyədə duran sistem yaradır ki, bu da populyasiya adlanır. Populyasiya növün struktur vahididir. Bu sistemdə elementar təkamül dəyişkənliyi həyata keçirilir.

5.    Xarici mühitin təsiri şəraitində qarşılıqlı əlaqədə olan müxtəlif növlərə məxsus orqanizmlərin birgə yaşayışı  biogeosenoz  səviyyə  hesab  edilir.  Tarixən formalaşan belə birgə yaşayış sayəsində sistematik qruplardan ibarət dinamik və dözümlü sistem yaranmışdır.

6.    Bütün biogeosenozları birləşdirən sistem biosfer səviyyəsidir. Bu səviyyədə canlı orqanizmlərin həyat fəaliyyəti ilə əlaqədar maddələr dövranı və enerji çevrilmələri baş verir.

Həyat sirlərlə doludur. Həyati prosesləri öyrənmək, onların mahiyyətini aydınlaşdırmaq və insanın həyatında onları tətbiq etmək müasir mütərəqqi cəmiyyətin qarşısında duran ən vacib məsələdir. Texniki tərəqqi, mühəndis ixtiraları, bioloji obyektlərdən, canlı təbiətin öyrənilməsi yolu ilə əldə edilmiş nəticələrin məhsulu kimi meydana çıxır və inkişaf edir. Bununla bağlı olaraq, bioloji prosesləri idarə etmək və nizama salmaq kimi məsələlərlə məşğul olan yeni elm sahələri yaranır, təkmilləşir. Müasir dövrdə biologiya elmi əvvəlki dövrlərdən fərqli olaraq həyat prosesləri ilə daha çox bağlıdır. İnsanlar təbiətin bütün qüvvələrini bəşəriyyətin xidmətinə vermək üçün yeni imkanlar əldə edir, yaşadığı mühiti yararlı hala salmağa çalışır, insan ömrünü uzada bilən yollar axtarırlar.
Təsadüfi deyil ki, son minillikdə tibb elminin əsas sahələrində qazanılan böyük inqilabi kəşflərin əsasında biologiya elminin müxtəlif sahələri dayanır. Belə ki, müasir dövrdə biologiyanın yeni sahəsi olan gen mühəndisliyi böyük addımlarla irəliləyir. Artıq sınaq şüşəsində bir orqanizmin irsi məlumatlarını digərinə keçirməklə, sənaye miqyasında müxtəlif həyati vacib maddələr: insulin, boy hormonu — sametronin, ferment və hormonlar istehsal edilir.
Virusologiya elminin nailiyyətləri nəticəsində qrip, poliemelit və b. xəstəliklərə qarşı mübarizə vasitələri hazırlanır. Bəşəriyyətin ağır bəlası sayılan QİÇS xəstəliyinin törədiciləri olan virusla mübarizə yolları aydınlaşdırılır. Hazırda bu virusun fəaliyyətini ləngidə bilən üsullar hazırlanır.
Son illərdə biologiya elminin müxtəlif sahələrində aparılan elmi araşdırmalar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, insanın yaşadığı mühitin müxtəlif səbəbdən dəyişməsi nəticəsində canlının irsi məlumatında müxtəlif dəyişikliklər — mutasiyalar baş verir və bu da canlının normal inkişafını pozaraq, çoxsaylı eybəcərliklər, irsi xəstəliklər yaradır. Biologiyanın elmi axtarışlarının nəticələrinə əsaslanaraq bəşəriyyət bu problemi dərk edir suda, torpaqda, havada nüvə silahlarının sınaqlarının dayandırılması barədə beynəlxalq müqavilələrin bağlanmasına səy göstərirlər.
Son illər biologiya elmi geniş vüsətlə inkişaf edərək, transgen canlı orqanizmlərin yaranmasına nail olmuşdur. Belə ki, artıq elə canlılar yaradılır ki, onlar nəinki öz ata-analarının, hətta çoxsaylı əcdladlarının, həmçinin özlərinə tamamilə yad canlıların əlamətlərini daşıyırlar.
Müasir dövrdə bəşəriyyətin həyatında mövcud olan və həlli axtarılan problemlərdən biri də xərçəng xəstəliklərini aradan qaldırmaqdır. Məhz biologiya elminin nailiyyətləri sayəsində onkogen viruslar müəyyən edilmişdir. Bu viruslar bədxassəli şişlər yarada bilirlər. Xərçəng xəstəliyinin virus-genetik nəzəriyyəsinə görə həmin viruslar istənilən normal hüceyrənin xromosomlarına girə bilir və onun işini elə dəyişdirir ki, həmin hüceyrə nəzarətsiz çoxala bilir. Hazırda  xərçəng  xəstəliyi  probleminin  həlli  yolları axtarılır.
Ötən minilliklərin ən böyük bəşəri nailiyyəti kimi insanın genetik xəritəsinin kəşfini xüsusi olaraq qeyd etmək lazımdır. Bu kəşf insanın gələcək normal həyatı üçün böyük, misilsiz əhəmiyyət kəsb edir. Yaxın gələcəkdə insanın genetik xəritəsinə əsaslanaraq çoxsaylı xəstəliklərin müalicə yolları tapılacaqdır.
Bu gün insan genetikası sahəsindəki biliklər dünyaya gələcək övladların sağlamlığı barədə məlumat verməyə imkan verir. Artıq bu məqsədlə ölkəmizin bir neçə şəhərlərində tibbi-genetik məsləhətxanalar fəaliyyət göstərir. Bu xidmət ailələri xəstə uşağı dünyaya gətirmək kimi ağır faciələrdən xilas edir.
Hazırda seleksiya elminin tədqiqatları ilə məhsuldar bakteriya ştammlarından müxtəlif virus əleyhinə dərmanlar antibiotiklər alınır. Eyni zamanda məhsuldar yüksək keyfiyyətli qida məhsullarına malik bitki sortları və heyvan cinsləri alınır.
Bəşəriyyət biosferin bir hissəsi olub, onun təkamülü məhsuludur. İnsan yarandığı ilk dövrdən öz mühitinə təsir etmişdir. Müasir dövrdə insan fəaliyyətinin nəticəsi kimi Yer kürəsinin ekoloji şəraiti pozulmuşdur. Nəticədə bəşəriyyət əhali artımı, atmosferin tərkibinin və iqlimin dəyişməsi, təbii suların və torpağın çirklənməsi, cılızlaşması, canlıların təbii rəngarəngliyinin azalması kimi qlobal ekoloji problemlərlə üz-üzə dayanmışdır.
Biologiya elmi həyati problemlərin həlli yollarını dərindən araşdırır, bir çox ölkələrdə əhali artımını nəzarətdə saxlayır, ekoloji çirklənmə ilə mübarizə aparır, sənaye və energetikanın təhlükəsiz inkişaf strategiyasını    işləyir,    kənd   təsərrüfatının    inkişaf strategiyasını hazırlayıb tətbiq edir, təbii birliklərin, ekosistemlərin qorunmasına diqqəti artırır.
O özünün yeni, maraqlı kəşfləri ilə daim inkişaf edir. Onlardan biri canlı təbiətin ayrılmaz xassəsi olan xiral təmizliyi haqqındakı kəşfdir.
Yerdəki canlı həyatın mənşəyi və təkamülü insanları tarix boyu düşündürmüş və düşündürməkdədir.
Canlı və cansız təbiətin sirlərinə insan dərindən bələd olduqca düşünür ki, canlı həyatın necə yarandığını öyrənmədən, bilmədən bir sıra həyati hadisələrin mahiyyətini başa düşmək mümkün deyil. Həyatın mənşəyi haqqında elm hazırda yeni yüksəliş dövrünə keçir. Əlbəttə, yüksəlişə səbəb molekulyar biologiyadan tutmuş kosmologiyayadək bütün təbiət elmlərindəki misilsiz nailiyyətlərdir.
Məlumdur ki, canlı həyatın əsas molekulları biopolimerlərdir. Bunlar zülallar (polipeptidlər) və polinukleotidlərdir (DNT, RNT). Orqanizmi təşkil edən bütün zülalların quruluşunu DNT (dezoksiribonuklein turşusu) qabaqcadan müəyyən edir.
Həyatın əsas əlaməti zülali cisimlərin özünü təkrar istehsal etməsidir, özünü təzələməsidir. Bu prosesin əsasını özünü replikasiya — yəni yaranan hüceyrəyə genetik məlumatı ötürməklə DNT molekullarının sayının ikiqat çoxalması təşkil edir. Başqa sözlə, replikasiya — DNT molekulunun surətinin dəqiq alınması prosesidir ki, onun da nəticəsində ikispirallı iki eyni cür molekul əmələ gəlir.
Beləliklə, canlı həyata belə tərif vermək mümkündür: həyat — ətraf mühitlə daima maddə və enerji mübadiləsi şəraitində özünü replikasiya edə bilən biopolimer cisimlərin (sistemlərin) yaşama formasıdır.
Lakin müasir elmi fikirlərə görə, özünü replikasiya — bioüzvi aləmi cansız təbiətdən molekulyar səviyyədə fərqləndirən yeganə xassə deyildir. Biopolimerlər xiral təmizlik adlanan daha bir mühüm xassəyə də malikdir.
Hələ XIX əsrdə (1848-ci il) fransız alimi L.Paster üzvi molekulların güzgü izomeriyası xassəsini kəşf etdi. Məlum oldu ki, öz 4 valentliyinə əsasən 4 müxtəlif qonşusu ilə birləşmiş karbon atomuna malik molekullar sol və sağ əl kimi oxşar və həm də bir-birindən fərqli 2 quruluş formasında mövcud ola bilər. Sağ əl ovcunun güzgüdə alınan əksi sol əl ovcuna tam oxşardır. Bu sağ və sol əllərin molekullar aləmində «güzgü-antipod molekullar» adlanan dəqiq analoqları vardır. Bu molekulları optik izomerlər də adlandırırlar. Optik izomerlər işığın polirizasiya müstəvisini fırladan birləşmələrdir. Molekullarının keyfiyyət və kəmiyyət tərkibi (molekul formulları) eyni olub, kimyəvi quruluşca bir-birindən fərqlənən, buna görə də xassələri müxtəlif olan maddələrə izomerlər deyilir.
Maraqlıdır ki, optik izomerlərin canlı təbiətdə fizioloji və biokimyəvi təsirləri əksər hallarda tamamilə fərqlidir. Məsələn, «sağ» aminturşularda süni yolla sintez olunan zülallar, insan orqanizmi tərəfindən həzm olunmur.
Müasir elmdə molekulların 2 güzgü-antipod formasında mövcud olması xüsusiyyəti «xirallıq» adı ilə məşhurdur. Bu ad yunanca «əl» mənasını verən «cheir» sözündəndir.
Simmetriya müstəvisi olmayan üzvi molekullar xiral molekullar, belə xassə isə xirallıq adlanır. Xiral molekul və onun güzgüdəki təsviri bir-birinə uyğun gəlmir. «Xirallıq» termini o deməkdir ki, hər hansı 2 cismin bir-birilə münasibəti sol və sağ əllərinki kimidir: biri o birisinin güzgü təsviridir. Bu güzgü təsvirləri, onları fəzada bir-birinə uyğun gətirmək istədikdə üstüstə düşmür. Xiral obyektlərlə gündəlik həyatda tez-tez rast gəlinir, bir cüt başmaq, bir cüt əlcək, ayaq pəncələri, sol və sağ qulaqlar, sol və sağ vintvarı pilləkənlər və s. Sağ əlcəyi sol ələ geyməyin mümkün olmaması cismin və onun güzgü təsvirinin bir-birinə uyğun gəlməməsinə əyani misal ola bilər.
Maraqlıdır ki, təbiətdə xirallıq xassəsinə malik olan üzvi maddələr sırasına canlı həyatın molekulyar «kərpicləri» olan aminturşular və şəkərlər də aiddir. Canlı təbiətə mütləq xiral təmizlik xasdır: zülalların tərkibində yalnız «sol» aminturşular, nuklein turşularının tərkibində isə — yalnız «sağ» şəkərlər vardır. Canlını cansızdan fərqləndirən ikinci ən mühüm əlamət, xassə məhz bundan ibarətdir. Yerdəki bütün heyvanlar və bitkilər öz orqanizmlərini «sol» zülallardan («sol» aminturşular olan zülallardan) təşkil edirlər. Bu, təəccüblü faktdır. Nə üçün Yerdəki həyat məhz «sol» aminturşulara üstünlük vermişdir? Görünür canlı həyat üçün, hansı səbəbə görəsə «sol» aminturşular daha sərfəlidir.
Deməli, canlı həyatın vəhdəti iki əlahiddə xassə ilə — özünüreplikasiya etmək qabiliyyəti və xiral təmizliklə səciyyələnir. Canlı həyatın mənşəyinin sirri məhz bu vəhdətdədir.
Cansız təbiətin rasemizasiya etməyə, güzgü simmetriyasının yaranmasına, «sol» və «sağ» molekullar arasında müvazinətin olmasına meyli vardı. Məhz buna görə də biosferin xiral təmizliyinin əmələ gəlməsi canlı həyatın mənşəyi problemindəki ən böyük sirlərdən biridir.
Alimlərin fikrincə, öz-özünə replikasiya yalnız xiral təmiz mühitdə meydana gəlib davam edir. Bu isə o deməkdir ki, bioloji həyatqabağı üzvi mühitdə öz-özünə replikasiya hələ meydana gəlməmişdən əvvəl güzgü simmetriyasının dağılması baş verməliydi. Rassematda bu proses praktiki olaraq qeyri-mümkündür. Buradan isə belə mühüm nəticəyə gəlmək olur ki, doğma planetimizdə ilkin üzvi mühitin güzgü simmetriyasının dağılması, onun rasemik haldan xiral təmiz hala keçməsi hələ kimyəvi, bioloji həyatqabağı təkamül mərhələsində baş vermişdir. Bu mərhələ, canlı həyat meydana gəlməzdən əvvəl olan zəruri və labüd (lakin hələ kəşf olmayan) bir mərhələ idi.
Beləliklə, güzgü simmetriyasının pozulması — canlı həyatın əmələ gəlməsinin ilk şərtidir, ona zəmindir.
Xiral təmizlik canlı təbiətin ayrılmaz xassəsi olub, bütün orqanizmlərin həyat fəaliyyətində ümdə rol oynayır. Xiral təmizliyin bu həyati vacib rolunun nəzərə alınmaması arzuolunmaz nəticələrə səbəb ola bilər.
İkincisi, biosferə təsirlər nəticəsində mühit tam rasemikləşir. Nəinki heyvanlar aləmi, hətta xirallıq xassəsinə malik olmayan, ilkin maddələrdən xiralca təmiz maddələrin əmələ gəlməsinin hazırda əsas mənbəyi sayılan bitkilər aləmi də tələf olar. Bu isə biosferin tam, birdəfəlik məhvi deməkdir.
Beləliklə, aydın görünür ki, biosferin «möhkəmlik» ehtiyatları heç də sonsuz deyilditr. Məhz buna görə də, bəşəriyyət, əgər öz varlığını gələcəkdə də saxlamaq istəyirsə, qoynunda yaşadığı təbiətə biosferin təbii normadan daha artıq rasemikləşməsinə məsuliyyət hissi ilə yanaşmalı, ona qayğı göstərməlidir.
Ölkəmizin elmi və texnoloji imkanları tükənməzdir. Bu imkanlardan müvəffəqiyyətlə istifadə edilməlidir. Bundan ötrü bizi əhatə edən mühitə həmişə qayğı ilə yanaşmaq, təbiət-cəmiyyət münasibətlərini daha dərindən öyrənmək, təhlil etmək və gənc nəslə öyrətmək lazımdır.

Mənbə: Biоlоgiyanın inkişaf tariхi və mеtоdоlоgiyası
Müəlliflər: H.M. HACIYЕVA, Ə.M. MƏHƏRRƏMОV, Q.K. İSMAYILОV, İ.V. QAFARОVA

Azərbaycan faunası

Azərbaycanın müasir onurğalı heyvanlar aləminə 6 sinfə aid 634 növ daxildir. Bunlardan dəyirmiağızlılar 1, balıqlar — 97, suda-quruda yaşayanlar — 10, sürünənlər — 52, quşlar — 367, məməlilər isə — 107 növlə təmsil olunur. Onurğasızların 14000 növünü həşəratlar təşkil edir. 
Lakin son onillikdə insanların fəaliyyəti ilə əlaqədar olaraq bütün təbii komplekslərin çirkləndirilməsi ənənələri ekoloji tarazlığın pozulması və bir sıra amillərlə yanaşı, təbii landşaftların gündəngünə azalması heyvanlar aləmi tərkibinin say və növlərinin azalmasına səbəb olmuşdur. Bu ənənə nəinki saxlanılır, həm də gündən-günə artmaqda davam edir. Hal-hazırda kənd təsərrüfatı və tikinti işləri ilə əlaqədar tutulan torpaq sahələrinin genişləndirilməsi nəticəsində 14 növ məməli heyvan yox olmaq təhlükəsi qarşısındadır. 1940 — 60-cı illərə nisbətən Azərbaycanda bezoar keçilərinin sayı olduqca azalmışdır. Ceyranlar isə yalnız qorunan ərazilərdə qalmışdır. Torpaqların meliorasiyası, su hövzələrinin hidrogeoloji, hidrokimyəvi və bioloji dəyişikliklərə məruz qalması onların su səthinin kiçilməsi və 23 növü «Qırmızı kitab»a düşən 35 quş növünün yox olması təhlükəsini yaratmısdı. 40 növ həşərat, eyni zamanda 7 növü «Qırmızı kitab»a düşən 10 sürünən heyvan növü tamamilə yox olmaq təhlükəsi qarşısındadır.
Antropoloji təsirlərin ən kəskin nəticələri Azərbaycanın ixtiofaunasında, xüsusən onun əmtəəlik növlərində özünü göstərmişdir. Kür çayı axarlarının tənzimlənməsi və onun suvarma sistemi məqsədi ilə istifadəsi, qiymətli balıq növlərinin (nərə, bölgə və qızıl balıq) təbii çoxalmasına öz mənfi təsirini göstərmişdir.
Xüsusilə Kür çayının üzərində su-elektrik stansiyalarının tikilməsi qiymətli keçici balıqları öz təbii çoxalma yerlərindən məhrum etmiş və bu da onların say dinamikasının kəskin azalmasına səbəb olmuşdur.
Kür çayının tənzimlənmə dövrünə qədər, Xəzər-Kür hövzəsindən hər il 93000 sentnerə yaxın nərə balığı ovlanırdı. Hazırda bu rəqəm 1,3 — 1,7 sentnerə düşmüşdür. Qiymətli sənaye balıq növü — Xəzərdə qızıl balıq ovu da çay axarının tənzimlənməsindən sonra kəskin şəkildə azalmışdır. Hal-hazırda Xəzər qızıl balığına ovda rast gəlinmir. Demək olar ki, qiymətli balıq növləri olan bölgə, qaya balığı və başqaları tamamilə yoxa çıxmışdır.

Mənbə: Biоlоgiyanın inkişaf tariхi və mеtоdоlоgiyası
Müəlliflər: H.M. HACIYЕVA, Ə.M. MƏHƏRRƏMОV, Q.K. İSMAYILОV, İ.V. QAFARОVA

 Zoologiyanın bölmələri

Hazırda zoologiya vahid bir elm deyildir. Bu sistemə daxil olan elm sahələri heyvanat aləmini ayrı-ayrı   nöqteyi-nəzərdən   öyrənir.    Nisbi  olaraq  və öyrənmək məqsədilə həmin elm sahələrini iki qrupa bölmək olar: heyvanat aləminin ümumi məsələlərindən bəhs edən elmlər və ayrı-ayrı qrup heyvanlardan bəhs edən elmlər. Ümumi məsələlərdən bəhs edən aşağıdakı elm sahələrini göstərmək olar:
Morfologiya. Morfologiya yunan sözü olub, morfe — forma, loqos — elm deməkdir. Morfologiya şərait və mənşəyi ilə əlaqədar olaraq heyvanların quruluşunu öyrənən elmdir.
Embriologiya. Heyvanların rüşeym inkişafı və onun inkişaf qanunauyğunluqlarını öyrənir. K.F. Volf (1759), L. Treler və K.M. Berin erkən rüşeym dövründə orqanların üç rüşeym təbəqəsindən əmələ gəlməsi nəzəriyyəsinin irəli sürülməsi, həmçinin K.M. Berin məməli heyvanların və insanın yumurtalığında yumurta hüceyrəsini kəşf etməsi preforizmə daha ağır zərbə olmuşdur. K.M. Ber müxtəlif siniflərdən olan heyvanların rüşeymdə oxşarlıqlarının olduğunu sübut etməklə müasir embriologiyanın əsasını qoymuşdur.
Fiziologiya. Heyvanlarda gedən həyat hadisələrindən və ayrı-ayrı orqanların funksiyasından bəhs edən elmdir.
Zoocoğrafiya. Yer üzərində heyvanların hazırda və keçmişdə coğrafi yayılmasını, onun müasir və keçmiş yayılma qanunauyğunluqlarını, həmçinin heyvanların ekoloji qruplarının quru və suyun ayrı-ayrı vilayətlərində təşəkkül etməsini və coğrafi yayılmasını öyrənir. Zoocoğrafiya sözü də yunan sözüdür. Zoon heyvan, coğrafiya — yayılma deməkdir.
Paleozoologiya. Qədimdə yaşamış və tələf olmuş heyvanların quruluşunu, geoloji yayılmasını, tarixi inkişafını, mənşəyini və müasir orqanizmlərlə qarşılıqlı münasibətlərini öyrənir.
Parazitologiya. Parazitizm hadisəsini, parazitlərin quruluşunu, onların spesifik həyat tərzinə uyğunlaşmasını, onların inkişaf dövriyyəsini, həmçinin insan, heyvan və bitkilərdə xəstəlik törədən parazit növlərə qarşı mübarizə yollarının işlənib hazırlanmasını öyrənir.
Hidrobiologiya. Suda yaşayan orqanizmlərin yaşama qanunauyğunluqlarından, həyat tərzindən, quruluşundan, inkişafından bəhs edən elmdir.
Su heyvanları insanların həyatında böyük rol oynayır. Onların bir qisminin ətindən, yağından, dərisindən istifadə olunur, bir qismi isə çox faydalı heyvanların, o cümlədən balıqların qidası olmaqla xeyir verirlər. Təkcə bunu demək kifayətdir ki, bir balinadan alınan yağ 10000 baş qoyun və 8000 baş donuzdan alınan yağa bərabərdir.
Sistematika elmi. Zooloji elmlərə daxil olan sahələrdən biri də sistematikadır. Sistematika sözü də yunan sözüdür. Sistem — hissələrdən tərtib olunmuş bütöv, tam deməkdir. Sistematika elminin banisi qədim yunan alimi Ərəstu, elmi sistematikanın banisi isə İsveç alimi K.Linneydir. Sistematika elmi digər zooloji elmlərin əldə etdiyi dəlillərə əsaslanaraq heyvanları qruplaşdırır və heyvanat aləminin təbii təsnifini verir.

Ayrı-ayrı qrup heyvanlardan bəhs edən elmlər xüsusi zoologiya adlanır. Belə elm sahələrinə ibtidai birhüceyrəlilərdən bəhs edən protozoologiya və ya protistologiya, parazit qurdlardan bəhs edən helmintologiya, balıqlardan bəhs edən ixtiologiya, sudaquruda yaşayanlardan və sürünənlərdən bəhs edən herpetologiya, quşları öyrənən ornitologiya, məməliləri öyrənən teriologiya və ya mamalogiya və s. daxildir.
Protozoologiya. İbtidai birhüceyrəli orqanizmlərin quruluşunu, inkişafını, ekologiyasını, sistematikasını, filogeniyasını, təsərrüfat əhəmiyyətini, yayılma qanunauyğunluqlarını öyrənir. Protozoologiyanın yaranması mikroskopun yaranması ilə əlaqədardır.
Bu elm sahəsi 28 minə qədər növ öyrənmişdir ki, onların da 4000-ə qədəri insan və heyvan orqanizmində parazitlik edərək xəstəlik törədirlər.
Helmintologiya. Yunanca helmintos — tüfeyli sözündən götürülmüşdür. İnsan, heyvan və bitkilərdə parazitlik edən qurdları öyrənir. Sovet İttifaqında helmintologiya elminin əsasını akademik K.İ. Skryabin qoymuşdur. Hazırda onun böyük bir məktəbi bu sahə üzrə elmi-tədqiqat işləri aparır və böyük nailiyyətlər əldə etmişlər.
Entomologiya. Entomologiya yunanca entomo həşərat sözündən götürülmüşdür. Həşəratlar sinfinə daxil olan heyvanları öyrənir. Entomologiya faydalı və zərərli həşəratları öyrənərək faydalı həşəratları insanın xidmətinə verir, zərərli həşəratlara qarşı mübarizə üsullarını işləyib hazırlayır.
Entomologiya elminin əsası XVII əsrdə italyan bioloqu M.Malpigi, Holland təbiətçisi Y.Svammerdam və fransız təbiətşünası R.Reomyur tərəfindən qoyulmuşdur.
İxtiologiya. Onurğalılar zoologiyasının bir bölməsi olub, balıqları, onların quruluşunu, biologiyasını, sistematikasını, təkamülünü, yayılmasını, ekologiyasını öyrənir. Termin yunanca «ixtis» — balıq sözündən götürülmüşdür. Balıqlar haqqında ilk ümumiləşdirmələr e.ə. VI əsrdə yaşamış Hind alimi Susrutanın adı ilə bağlıdır. Balıqçılıq üzrə ilk kitab isə Çində nəşr olunmuşdur.
Ornitologiya. Yunan sözü olub, quş mənasını verən ornitos sözündən götürülmüşdür. Quşların morfologiyasını, biologiyasını, yayılmasını, davranışını öyrənən elmdir. Bir sıra ölkədə, o cümlədən keçmiş S ovet İttifaqında ornitoloqlar quşların qorunması və cəlb olunmasına dair tədbirlər sistemi hazırlamışlar.
Teriologiya və ya mamalogiya. Teriologiya yunan sözü olub, vəhşi deməkdir, mamalogiya latınca «mamma» — süd vəzi sözündən götürülmüşdür. Yer planetində məməlilərin 4000-dən çox növü yaşayır. Məməlilər növ tərkibinə görə quşlardan (9 min) iki dəfə azdır. Lakin biosferdə onların rolu çox böyükdür. Ona görə onların ətraf mühitə təsiri də güclüdür.

Mənbə: Biоlоgiyanın inkişaf tariхi və mеtоdоlоgiyası
Müəlliflər: H.M. HACIYЕVA, Ə.M. MƏHƏRRƏMОV, Q.K. İSMAYILОV, İ.V. QAFARОVA

Zoologiyaya aid 100 məlumat,termin və qayda

1.Cücüləri öyrənən elm entomologiya adlanır.
2.Məməliləri öyrənən elm teriologiya adlanır. 
3.Heyvanların quruluş xüsusiyyətlərini öyrənən elm morfologiya adlanır.
4.Heyvanların yayılmasını öyrənən elm zoocoğrafiya adlanır.
5.Heyvanların davranışını öyrənən elm etologiya adlanır.
6.İlk dəfə sistematikanın prinsiplərini qeyd edərək onları 6 sinfə bölən,növ haqqında təlim yaradan,müasir sistematikanın əsasını qoyaraq insanı zooloji növ kimi göstərən alim Karl Linney olmuşdur.
7.İbtidai onurğasızları öyrənən,heyvanların 14 sinfini qeyd edən,heyvanları onurğasızlar və onurğalılara bölən,təbiətin tarixi inkişafı-təkamül təliminin banisi,ilk dəfə insanın insanabənzər meymundan əmələ gəlməsi hipotezini irəli sürən alim Jan Batist Lamark olmuşdur.
8.Təkamül təlimi nəzəriyyəsini şərh edən,təbii seçmə anlayışını elmə gətirən alim Çarlz Darvin olmuşdur. 
9.Ən böyük aralıq vahid(sistem vahidlərindən əlavə vahid) imperiyadır.(canlılar imperiyası)
10.İbtidailəri ilk dəfə görən alim Antoni Van Levenhuk olmuşdur.
11.İbtidailər əslində 5 tipə bölünür:Sarkomastiqoforlar,Sporlular,Mikrosporidilər,Knidosporidilər,İnfuzorlar tipi.Bəzi alimlər isə onları 7 tipə bölür.Burdakı 2 əlavə tip bunlardır:Labirintullar tipi(35 növ),Astsetosporlular tipi(30 növ).
12.Sarkomastiqoforlar tipi 2 yarımtipə bölünür:sarkodinlər və qamçılılar.Sarkodinləri iki sinfə bölürlər:kökayaqlılar və şüalılar(radiolyarilər).Günəşkimilər(Heliozoa) sinfini müasir təsnifatına görə şüalılara aid edirlər.İbtidailərdə hüceyrənin müvəqqəti çıxıntıları yalançı ayaqlar və ya psevdopodiyalar adlanır.
13.Bərk hissəciklərin hüceyrə tərəfindən udulmasına faqositoz,su damcılarının hüceyrə tərəfindən udulmasına pinositozdeyilir.
14.Sarkodinlər iki dəstəyə bölünür:amöblər,çanaqlı amöblər və dənizlərdə yaşayan çanaqlı kökayaqlılar-foraminiferlər.
15.Dizenteriya amöbünün insanın bağırsağında törətdiyi xəstəlik amöb dizenteriyası və ya amebiaz adlanır.

16.Çanaqlı dəniz foraminiferləri ən çoxsaylı kökayaqlılardır.Foraminiferlərin sitoplazması,birkameralı və ya çoxkameralı,bəzən şaxələnən əhəngdaşından(qum zərrəcikləri ilə birlikdə) əmələ gəlmiş çanağın içərisində olur.Bunlar 1 qayda olaraq,dəniz dibinin sakinləridir.
17.Sarkodinlərin digər qrupu radiolyarilər və ya şüalılardır.Bunlar dənizlərdə yaşayan,ölçüləri 40 mkm-dən 1mm-ə qədər olan plankton heyvanlardır.Radiolyarilər məsaməli quruluşlu sitoplazma ilə əhatə olunmuş və silisium tərkibli şüalardan ibarət olan daxili skeletə oxşar quruma malikdirlər.
18.Radiolyarilər ikiyə bölünmə yolu ilə çoxalırlar,ancaq bəzi növlərdə cinsi proses müşahidə olunur.Bu da qamçılı qametlərin kopulyasiyası adlanır.
19.Silisiumdan əmələ gəlmiş xarici skelet sarkodinlərin,əsasən,şirin sularda yaşayan digər qrupu-günəşkimilər(Heliozoa) üçün də xarakterikdir.Bütün günəşlilərdə kürəşəkilli bədəndən ətrafa günəş şüaları kimi düz,sapşəkilli yalançı ayaqlar uzanır,sitoplazmada bir və ya bir neçə nüvə olur.
20.Qamçılıların hüceyrələrinin malik olduqları qalınlaşmış qılaf pellikula adlanır.

21.Qamçılılar tipi 2 sinfə bölünür:qamçılı bitkilər,qamçılı heyvanlar.
22.Volvoks latıncadan “diyirlənən” deməkdir.
23.Volvoks koloniyasında bölünmə xassəsinə çox az hüceyrə,əksər hallarda 4-10 hüceyrə qabildir.Bu hüceyrələr “ vegetativ çoxalma hüceyrələri” adlanır.
24.Qamçılı heyvanlar tipinə aiddir:bodo,triponosomlar,leyşmaniyalar,lyambliyalar.
25.Bodo şirin sularda yaşayır,bakteriyalarla və xırda ibtidailərlə qidalanır.Triponosomlar insan orqanizmdə “şərq yarası” və ya “il yarası” adlanan yuxu xəstəliyinin törədicisidir.Bu xəstəlikləri se-se milçəyi yayır.Leyşmaniyalar leyşmanioz xəstəliyinin törədicisdir ki,bu xəstəliyi də mığmığalar yayır.Çoxqamçılı lyambliya insanların bağırsaq və qaraciyərini zədələyir. 

26.Koksidikimilərə koksidilər və qanlı sporlular aiddir.Koksidilər bağırsaq divarının hüceyrələrində parazitlik edirlər.Onlar dovşanlarda koksidioz xəstəliyini törədir.
27.Hüceyrənin çoxlu sayda qız hüceyrələrə bölünməsi şizoqoniya adlanır.
28.Ziqotun bölünməsi nəticəsində hər birində 2 hüceyrə olan 4 spor əmələ gəlir.Bu hüceyrələr sporozoid adlanır.
29.Ziqotun çoxlu hüceyrələrə-sporozoidlərə bölünməsinə sporoqoniya deyilir.
30.Qanlı sporlular insan və heyvanların qanında parazitlik edirlər.Məsələn,malyariya plazmodiumu.

31.İnfuzorların böyük nüvəsi makronukleus,kiçik nüvəsi mikronukleus adlanır.
32.İnfuzorun sitoplazmasının xarici qatı ektoplazma adlanır.
33.İnfuzorlarda ektoplazmada 
yırtıcılardan müdafiə olunmağa xidmət edən kiçik quruluşlar var ki,bunlar trixosistlər adlanır.
34.Heyvanlar üçün xeyirli infuzorlar simbiont infuzorlardır.
35.Lövhəşəkillilər hazırda yaşayan ən primitiv çoxhüceyrəlilərdir.Onlar dənizlərdə yaşayır və suyun dibində sürünürlər.Lövhəşəkillilərin,məsələn,trixoplaksın bədəni xaricdən qamçılı hüceyrələrlə örtülüb,daxildə həlməşik maddənin içərisində həzm hüceyrələri yerləşir.
36.Oksigen və qida hissəciklərini süzgəc vasitəsilə alan heyvanlara filtratorlar deyilir.
37.Süngərlərdə həzm prosesi yaxalıqşəkilli hüceyrələrin daxilində gedir.Bu cür həzmə hüceyrədaxili həzm deyilir.
38.Süngərdə örtük və yaxalıqşəkilli hüceyrələr qatlarının arasında yerləşən həlməşik maddə mezoqley adlanır.(bağırsaqboşluluqlarda ektoderma ilə entoderma arasında)
39.Əvvəllər polipləri,həmçinin,süngərləri “heyvan-bitkilərə”-zoofitlərə aid edirdilər.Ancaq XVIII əsrin ortalarında İsveçrəli təbiətşünas Abraam Tramble şirin su hidrasını ətraflı öyrəndi və onun əsl heyvan olduğunu sübut etdi.
40.”Polip”-latınca çoxayaqlı deməkdir.

41.Bağırsaqboşluqluların 3 sinfi var:hidroidlər(hidrozoalar),sifoidlər və mərcan polipləri.
42.Xarici görünüşünə görə mamıra oxşayan koloniyaları olan,planktonlarla qidalanan hidroid obeliyadır.
43.Meduzaların hiss orqanları,sadə gözcükləri və müvanizət orqanı-statosistaları var.
44.Hidroidlərdə qovuqcuqda əhəngdaşından əmələ gəlmiş kiçik daş statolit adlanır.
45.Hidroidlərdə mayalanmış yumurtahüceyrədən inkişaf edən iki hüceyrə qatından ibarət mikroskopik sürfə planula adlanır.
46.Sifoid meduzalarına misal olaraq,aureliyanı,ən iri qütb meduzası sianeanı və Aralıq dənizində yaşayan kökayağı göstərmək olar.Meduzaların bəzi növlərini:ropilema və qulaqlı meduzaları insanlar qida kimi istifadə edir.Ən iri sianeaların ölçüsü-diametri 2m-ə qədər,qollarının uzunluğu 20-30 m-ə qədərdir.
47.Mərcan poliplərinin bağırsaq boşluğunda olan radial arakəsmələr septa adlanır.(elə Mərcan polipləri hidroidlərdən bu septalarla bölünmüş kameralarının olması və əksər nümayəndələrində buynuz maddəsindən və ya əhəngdaşından ibarət çanağın olması ilə fərqlənirlər.Qırmızı polipdə daxili skelet,əksər poliplərdə isə kasacığa bənzəyən xarici skelet əhəngdaşındandır,dəniz lələyində isə skelet buynuz maddəsindəndir)
48.Skeleti olmayan mərcan poliplərinə aktiniyalar aiddir,onlar görünüşünə görə çiçəyə bənzəyirlər.
49.Mərcan polipləri isti dənizlərdə korall riflərini əmələ gətirir.
50.İlk dəfə üç rüşeym qatı yastı qurdlarda əmələ gəlib.(Mezodermanın yaranması ilə)

51.Yastı qurdlarda orqanlar arasında olan boşluqlar dayaq funksiyası vəzifəsini yerinə yetirən yumşaq toxuma ilə doludur ki,bu da parenxima adlanır.
52.Yastı qurdların sinir sistemi sinir hüceyrələri yığınından-baş sinir düyünü və ya qanqliyadan ibarətdir ki,onlardan iki uzun sinir sütunları çıxır,onların arasında isə çoxlu eninə sinir atmaları olur.Bu cür sinir sistemini çəpərvari və ya sütunvari sinir sistemi adlandırırlar.
53.Yastı qurdlar tipi bir neçə sinfə bölünür ki,onlardan da ən əhəmiyyətliləri bunlardır:kirpikli qurdlar və ya planarilər,sorucular və lentşəkilli qurdlar.
54.Ağ planarinin digər adı çoxgözlüklüdür.
55.Planarinin həzmi 2 cür olur:hüceyrədaxili və boşluqdaxili.
56.Planarilər üçün xas olan müdafiə reaksiyası avtotomiya(avtos-özü,tome-yazılmaq,kəsilmək)adlanır.
57.Təhlükə hiss etdikdə planarinin bir anda çoxlu hissələrə ayrıla bilməsinə fraqmentasiya deyilir.(Bədənin 1/279 hissəsi özünü bərpa edə bilir)
58.Kloaka ilk dəfə yastı qurdlarda(kirpikli qurdlar) əmələ gəlib. 
59.Sorucuların ifrazat sistemində ümumi rezervuar-sidik kisəsi olur ki,o da ifrazat dəliyi vasitəsilə xaricə açılır.
60.Aralıq sahibinin bədənində sorucu qurdların sürfəsi kirpikli örtüyünü ataraq çoxalır,bu zaman sürfənin digər sormaclı nəsli formalaşır ki,bu da redillər adlanır.

61.Redilərin çoxalması nəticəsində sürfələrin yeni nəsli-quyruqlu iki sormaclı olan sürfələr əmələ gəlir ki,bunlar da serkarilər adlanır.
62.Qaraciyər sorucusunun insanda törətdiyi xəstəlik fassiolyoz adlanır.
63.Öküz soliterinin qarmaqcıqlardan təşkil olunmuş tacı olmadığından onu silahsız və ya tərksilah olunmuş soliter adlandırırlar.
64.Kütləsi 60 kq-a çatan və içərisi maye ilə dolu olan exinokokk qovuğu hidropos adlanır.
65.Öküz soliterinin sürfələrinin qaramalda törətdiyi xəstəlik finnoz,yetkin fərdinin insanın bağırsağında yaşayaraq törətdiyi xəstəlik teniarinxoz adlanır.
66.Ölçülərinə görə öküz soliterindən kiçik olan donuz soliterini silahlanmış soliter adlandırırlar.
67.Lentşəkilli qurdlardan ən təhlükəlisi exinokokkdur.
68.İnsan orqanizmində parazitlik edən ən iri lentşəkilli qurd enli lentcədir.
69.Monogeney sorucular və ya çoxsormaclılar heyvanların ektoparazitləridir-onlar balıqların qəlsəmələrində,burun boşluğunda,üzgəclərində,suda-quruda yaşayanların və reptililərin(sürünənlər) bir sıra orqanlarında,çox nadir halda isə sidik kisəsində parazitlik edir.
70.Balıqların qəlsəmələrində yaşayan parazitlər daktilogiruslar adlanır.

71.Bədənləri uzunsov olub,buğumlara bölünən və en kəsiyi dəyirmi olan heyvanların daxil olduğu tip sap qurdlar tipidir.
72.Sap qurdların dərisi möhkəm qabıqla örtülüdür ki,bu da kutikula adlanır.
73.Sap qurdlar tipinə 3 sinif daxildir:nematodlar,rotatorilər,qılqurdlar.
74.Nematodlar sinfi-sap qurdların ən çoxsaylı qrupudur.Bu qurdların bədən forması iynəşəkillidir.(insan askaridi,uşaq bizquyruğu,spiralvari trixinella)
75.Askaridin insanlarda törətdiyi xəstəlik askaridoz adlanır. 
76.Uşaq bizquyruğu-1 sm uzunluğunda olan kiçik nematodlardır.Onlar insanın nazik və yoğun bağırsağında yaşayırlar.Dişilər öz yumurtalarını uşaqların anal dəliyinin ətrafına qoyur ki,bu da qaşınmaya səbəb olur.
77.Spiralvari trixinella,adətən,siçovulların,donuzların və insanların bədənində parazitlik edir.
78.Kapsulasının içərisində olan sürfəsi spiral şəklində burulan nematod spiralvari trixinelladır.(heyvanın adı da buradan götürülüb)
79.Trixinellanın törətdiyi xəstəliyə yoluxmuş insanlarda xəstəlik simptomları:yüksək temperatur,əzələlərdə ağrılar.(bu xəstəlik tez-tez ölümlə nəticələnir)
80.Şirin sularda sərbəst üzən,mikroskopik ölçülərə malik plankton orqanizmlər olan sap qurdların daxil olduğu sinif rotatorilər sinfi adlanır.

81.Bitkinin köklərində qallar-şişkinliklər əmələ gətirən parazit nematod qallı nematod adlanır.(ona qarşı mübarizədə nematosid preparatından istifadə olunur,Abşeronda da rast gəlinir)
82.Çaylarda nazik üzən sap qurdların daxil olduqları sinif qılqurdlar sinfi adlanır.(onlar nazik uzun tükə oxşayan,bağırsağı olmayan yetkin qurdlardır,bu qurdların sürfələri bəzi onurğasız heyvanlarda,məsələn,üzən böcəklərdə parazitlik edirlər)
83.Müasir təsəvvürlərə görə sap qurdların mənşəyi yastı qurdlardır.(mənşəyi təsəvvürlərə görə ibtidai çoxhüceyrəlilərdir)
84.Parazit qurdlarla mübarizə tədbiri 3 mərhələdən ibarətdir:
1)Parazitin inkişaf tsiklinin öyrənilməsi;2)Profilaktika-gigiyena qaydalarına əməl olunması;3)Müalicə-qurdqovucu dərmanların qəbulu və cərrahiyyə müdaxiləsi.
85.İlk dəfə ikinci bədən boşluğu(selom)nemertinlərdə  əmələ gəlib.(selom mezoderma ilə örtülür)
86.Təkamül prosesində ilk dəfə qan-damar sistemi nemertinlər tipinin nümayəndələrində əmələ gəlib.
87.Həlqəvi qurdlar 3 sinfə bölünür:çoxqıllı qurdlar,azqıllı qurdlar,zəlilər.
88.Azqıllı qurdlar yalnız şirin sularda və torpaqda yaşayırlar.Bu qurdlar sinfinə 5000 növ daxildir.Azqıllı qurdların bədənlərinin hər buğumunda dayaq vəzifəsini yerinə yetirən qılcıqlar olur.
89.Tropik ölkələrdə yaşayan ən iri soxulcanların uzunluğu 3m-ə çatır.Yerli əhali onlardan qida kimi istifadə edir.

90.Soxulcanın bədəni baş pərindən,buğumlu gövdədən və anal pərindən ibarətdir.Gövdənin birinci buğumunda,baş pərinin arxasında,qarıncıq tərəfdə ağız,anal pərində isə anal dəlik yerləşir.
91.Soxulcanın dəri-əzələ kisəsi dəri hüceyrələri qatından,eləcə də uzununa və həlqəvi əzələ qatlarından ibarətdir.
92.Həzm sistemində çinədan ilk dəfə soxulcanda əmələ gəlib.
93.Qan-damar sistemində qırmızı piqment-hemoqlobin ilk dəfə soxulcanda əmələ gəlib.
94.Qan yalnız damarlarla axırsa,belə qan-damar sistemi qapalı qan-damar sistemi adlanır.(bel qan-damarı ilə qan önə axır,qarın ilə arxaya)
95.İri qan damarlarının şaxələnərək əmələ gətirdiyi nazik damarlar kapillyarlar adlanır.
96.Azqıllı qurdlarda bədənin ön hissəsində olan və qanın hərəkətini təmin edən həlqəvi damarlar “ürəklər” adlanır.
97.Sürfə əmələ gəlmədən gedən inkişaf düzünə inkişaf adlanır.
98.Çoxqıllı qurdlar sinfi həlqəvi qurdların ən çoxsaylı qrupudur.Buraya,adətən,dənizlərdə və çox nadir hallarda şirin sularda,eləcə də tropik meşələrdə yaşayan bir neçə min növ daxil edilir.Çoxqıllı qurdlar azqıllı qurdlardan,ilk növbədə bədənlərinin baş,gövdə,quyruq hissələrinə bölünməsi ilə fərqlənir. 
99.Çoxqıllı qurdların çoxqıllı cüt ətrafları parapodilər adlanır.
100.Dəniz qurdunun digər adı nereisdir.(2 cüt gözü var)